Ni Kris Kristofferson Halog
HINDI agad namamatay ang apoy ng kandila kapag may hinihintay pa.
Tuwing sasapit ang hatinggabi, kapag ang buong barangay ay tulog na at ang mga aso’y tumigil na sa pag-alulong sa mga dumaraang anino, sinisindihan ni Eli ang isang manipis na puting kandila sa ibabaw ng lumang tokador ng kanyang ina. Nasa tabi nito ang isang retrato, nakangiti ang babae, bahagyang nakatagilid ang ulo, parang may gustong sabihin ngunit piniling itikom ang labi.
Isang taon na mula nang ihatid nila ito sa huling hantungan. Isang taon na rin mula nang maramdaman ni Eli ang lamig ng kamay nitong unti-unting nawalan ng higpit sa kanyang mga daliri.
Ngunit sa bawat gabi, kapag pumapailanlang ang usok ng kandila at gumuguhit nang manipis na ulap sa kisame, umaasa pa rin siya.
Hindi siya humihingi ng himala.
Isang panaginip lang.
Isang salita.
Isang pagkakataong marinig ang pangalang “anak” sa tinig na hindi galing sa alaala.
Lumaki si Eli sa isang bahay na puno ng panalangin. Bago kumain, bago matulog, bago umalis ng bahay, may dasal. Hindi marangya ang buhay nila, ngunit sapat. Sapat ang halakhak ng kanyang ina habang naglalaba sa likod-bahay. Sapat ang paghaplos nito sa kanyang buhok kapag siya’y nilalagnat.
“Isang beses lang ibinibigay ang buhay,” madalas sabihin ng kanyang ina habang nakaupo sa harap ng bintana tuwing hapon. “Kaya habang nandito tayo, magmahal tayo nang totoo.”
Hindi niya lubos na naunawaan noon ang bigat ng pangungusap na iyon.
Hanggang sa dumating sa hospital.
Hanggang sa marinig niya ang tuluy-tuloy na tunog ng makinang tila walang pakialam sa tibok ng kanyang dibdib.
Hanggang sa biglang tumigil ang lahat.
Sa unang tatlong buwan matapos ang libing, hindi makatulog si Eli nang patay ang ilaw. Pakiramdam niya, kapag masyadong madilim, mas malakas ang katahimikan. Mas malakas ang kawalan.
May mga gabi ring napapabangon siya, kumbinsidong narinig niya ang kalansing ng mga plato sa kusina, gaya ng dating ginagawa ng kanyang ina tuwing madaling-araw.
Ngunit sa tuwing bubuksan niya ang ilaw, walang tao.
Unti-unti, natutuhan niyang huwag nang hanapin ang mga tunog.
Hanggang sa dumating ang unang panaginip.
Nakatayo siya sa isang malawak na kapatagan na hindi niya mawari kung umaga ba o gabi. Maputi ang paligid, ngunit hindi nakakasilaw. Parang liwanag na walang pinanggagalingan.
Sa di kalayuan ay may isang pigura.
“Anak.”
Hindi kailangang ulitin. Kilala niya ang tinig na iyon kahit ilang libong tao pa ang magsalita nang sabay-sabay.
“’Ma?”
Tumakbo siya, hindi inaalintana ang kawalan ng lupa sa ilalim ng kanyang mga paa. Nang marating niya ang pigura, nakita niya ang mukha eksaktong gaya ng nasa retrato. Hindi payat, hindi may sakit. Malusog. Nakangiti.
Niyakap niya ito.
Mainit.
Totoo.
Buhay.
“Miss na miss kita,” sabi niyang halos hindi makapagsalita.
Hinaplos ng kanyang ina ang kanyang pisngi. “Alam ko.”
Walang sermon. Walang paliwanag. Walang hiwaga. Simpleng presensiya lamang.
Nagising siyang may luha sa pisngi ngunit may kakaibang gaan sa dibdib.
Sa wakas, naisip niya, narinig siya.
Mula noon, inantabayanan niya ang gabi.
Mas maaga siyang natutulog. Mas tahimik siyang kumikilos. Para bang ayaw niyang maistorbo ang posibilidad ng panaginip.
Muli itong dumating.
Sa ikalawang pagkakataon, mas malinaw ang lugar. May mga punong tila gawa sa ulap. May hangin, ngunit hindi malamig.
“Anak,” tawag muli.
“’Ma, p’wede ba kitang dalawin dito lagi?”
Bahagyang nag-iba ang ekspresyon ng mukha nito, hindi lungkot, hindi galit, kundi isang bagay na hindi niya maipangalan.
“Bakit mo ako tinatawag?” tanong nito.
“Nag-iisa ako.”
Tahimik ang paligid. Ang dating puting liwanag ay tila nagiging kulay abo.
“Alam mo bang ang bumababa sa libingan ay hindi na babalik?”
Napakunot ang noo ni Eli. Hindi iyon karaniwang paraan ng pagsasalita ng kanyang ina. Hindi ito ang babaeng nagsasabing, “Kain ka na, anak,” o “Mag-ingat ka sa pag-uwi.”
Parang may ibang tinig na nakasakay sa mga salita.
“’Ma… ikaw ba talaga?”
Hindi agad sumagot ang pigura.
Sa halip, ang hangin ay nagdala ng isang mahinang bulong na parang binibigkas ang isang talatang hindi niya maalalang binasa ngunit pamilyar sa kanyang pandinig.
“Isang beses lang mabubuhay ang tao…”
Unti-unting nagdilim ang paligid. Ang mga punong ulap ay naging hugis na hindi na niya mawari. Ang ngiti sa mukha ng kanyang ina ay nanatili, ngunit ang mga mata! ang mga mata ay tila mas malalim, mas anino kaysa liwanag.
“Nami-miss mo lang ako,” sabi ng tinig, ngunit hindi na iyon tunog ng isang ina. “At sa pangungulila mo, binibigyan mo ako ng daan.”
Napaatras si Eli.
Nagising siyang hingal na hingal.
Kinabukasan, hindi siya nagsindi ng kandila.
Isang beses lang ibinibigay ang buhay. At kapag natapos na ang bahagi ng isang tao sa mundong ito, hindi na natin siya kailangang tawagin pabalik upang patunayan ang ating pagmamahal.
Umupo siya sa gilid ng kama at tinitigan ang retrato. Parang may bahagyang bitak ang salamin o baka ngayon niya lang napansin.
Naalala niya ang isang pangaral na minsang narinig niya noong bata pa siya: ang mga patay ay hindi na bumabalik sa kanilang tahanan. Ang alaala lamang ang naiiwan.
Ngunit bakit napakalinaw ng panaginip?
Bakit mainit ang yakap?
“Baka dahil miss mo lang siya,” sabi ng kaibigan niyang si Marco nang ikuwento niya ang tungkol dito.
“O baka may gustong magpanggap,” dugtong nito, kalahating biro, kalahating babala.
“’Ma?”
Hindi siya natawa.
Sa mga sumunod na gabi, hindi na siya nanaginip.
Walang puting kapatagan. Walang tinig na tumatawag sa kanya.
Ngunit may kakaibang kapayapaan na unti-unting pumapasok sa kanyang loob, hindi dahil may sagot, kundi dahil may hangganan.
Isang hapon, dinalaw niya ang sementeryo.
Hindi siya nagdala ng kandila. Wala ring bulaklak. Sarili lamang niya.
Tahimik ang paligid. May ilang taong naglilinis ng puntod sa di kalayuan. May batang tumatakbo, hawak ang lobo.
Tumayo siya sa harap ng lapidang may pangalan ng kanyang ina.
“’Ma,” sabi niya sa isip, “kung nasaan ka man, alam kong hindi mo kailangan ang tinig ko para maramdaman ang pagmamahal ko.”
Hindi siya umiyak.
Hindi siya naghintay ng hangin o palatandaan.
Sa unang pagkakataon matapos ang isang taon, hindi niya hiniling na may sumagot.
Sa gabing iyon, tinabi niya ang kandila sa loob ng drawer. Hindi bilang pagtanggi, kundi bilang pagtanggap.
Tinanggal niya ang basag na frame ng retrato at pinalitan ng bago. Inayos niya ito sa dingding, hindi sa tokador na parang altar, kundi sa sala, kasama ng iba pang larawan ng pamilya.
Hindi na niya ito kinausap.
Ngunit tuwing mapapadaan siya, napapangiti siya.
Dahil naunawaan na niya ang pagkakaiba ng alaala at pag-asa na pilit hinahatak ang nakaraan.
Ang alaala ay tahimik. Hindi ito sumasagot.
Ngunit sapat na ito.
Minsan, nananaginip pa rin siya ng kanyang ina habang nagluluto, habang nagwawalis, habang tumatawa. Ngunit sa mga panaginip na iyon, alam niyang alaala lamang ang bumibisita, hindi presensiya.
At sa tuwing magigising siya, hindi na siya naghahanap ng anino sa sulok ng silid.
Hindi dahil tumigil siyang magmahal.
Kundi dahil natutuhan niyang ang pag-ibig ay marunong rumespeto sa hangganan.
Isang beses lang ibinibigay ang buhay.
At kapag natapos na ang bahagi ng isang tao sa mundong ito, hindi na natin siya kailangang tawagin pabalik upang patunayan ang ating pagmamahal.
Minsan, ang pinakamalalim na pananampalataya ay ang pagtanggap na may mga pintuang isinara na at ang pagtitiwalang sa kabilang panig nito ay may hustisya, may liwanag, at may katahimikan na hindi na natin kailangang gambalain.
Sa hatinggabi, kapag tahimik na ang barangay at ang mga aso’y tumigil na sa pag-alulong, wala nang kandilang nakasindi sa silid ni Eli.
Ngunit may isang bagay na nananatiling buhay.
Hindi apoy.
Hindi tinig.
Kundi pag-ibig na hindi nangangailangang marinig upang maging totoo.
